Etnografski Predmeti

Slovačka narodna nošnja

Nošnja je imala veoma važnu ulogu u životu slovačke zajednice. Ona predstavlja deo kulturnog identiteta Slovaka i posvećivala joj se velika pažnja kako u prošlosti tako i danas. Oko 1740. godine Slovaci počinju da naseljavaju teritorije današnje Vojvodine, donoseći sa sobom svoju kulturu, običaje i tradiciju. U Staru Pazovu prve slovačke porodice dolaze 1770. godine. Različite društveno-ekonomske prilike, uticaj sredine koju su naselili, doveo je do toga da među vojvođanskim Slovacima postoji više tipova nošnji. Slovačka nošnja pripada tipu panonske nošnje i ima svoje varijante ne samo u Sremu, Banatu i Bačkoj, već se može razlikovati od mesta do mesta unutar iste oblasti. Tako narodna nošnja odražava individualnost jednog manjeg ili većeg broja ljudi u određenoj oblasti, a Slovaci u Staroj Pazovi prepoznatljivi su po posebnim elementima nošnje koji su se očuvali do danas.

Osnovni elementi odeće

Nošnja je dvodelnog tipa i sastoji se od gornjeg i donjeg dela, a posebno je karakteristična po slojevitom oblačenju sukanja. Osnovnu odeću čini oplecko, gornja košulja, dok se na donjem delu nosi rubač, odnosno suknja. Oni se obično izrađuju od kudeljnog ili pamučnog platna. Rubač je mogao biti šire ili uže forme, jednostavnog je kroja, a jedini ukras koji se na njemu javljao je čipka umetnuta među dve pole platna na prednjem delu. Košulja se razlikovala po dezenu tkanine, gde su se javljali različiti motivi, najčešće cvetni, a rukavi su karakteristični po čipkastom završetku i ukrasnim dekorativnim trakama. Na oplecku je prisutan i vez kao vid dekoracije, ali je u Sremu ređe primenjivan.

Komplet ženske nošnjeMuzej Vojvodine
Štrikani prslukVlasništvo Ane Vereš
KošuljaVlasništvo Ane Vereš
KeceljaVlasništvo Ane Vereš
SuknjaVlasništvo Ane Vereš
KapceVlasništvo Ane Vereš
PanćuškeVlasništvo Ane Vereš
Štrikani prslukVlasništvo Ane Vereš
KošuljaVlasništvo Ane Vereš
SuknjaVlasništvo Ane Vereš
KeceljaVlasništvo Ane Vereš
SuknjaVlasništvo Ane Vereš
KeceljaVlasništvo Ane Vereš
PartaVlasništvo Ane Vereš
PartaVlasništvo Ane Vereš
KapaVlasništvo Ane Vereš

Suknje

Između rubača i gornje suknje, najčešće su se oblačile još dve ili tri suknje, šivene od kupovnih fabričkih tkanina. Za svečane prilike donje suknje koje su nosile mlade žene šivene su od belog platna, a ponekad je oblačeno osam do deset sukanja. Na rub suknje se prišivala traka šlingeraja. U Staroj Pazovi se ponekad ispod rubača, kako bi bedra bila šira, oblačila posebna suknja zvana bedročka. Od šezdesetih godina 20. veka za pazovačku nošnju karakteristične su uštirkane, široke, bele donje suknje, koje su se nosile u svečanijim prilikama. Nameštanje i peglanje ovih suknji je vrlo komplikovano, te je postalo jedan od cenjenih zanata. Gornja suknja je najlepša, izrađena od materijala različitog dezena. Za svečane prilike šivena je od kašmira, delina, atlasa, žerseja, dok su se u svakodnevnom odevanju nosile suknje od porheta i pamučnog atlasa. U novijoj varijanti gornja suknja se ukrašavala trakama čipke. Sve do Drugog svetskog rata dužina suknje dosezala je do članaka, da bi se vremenom skraćivala, što je davalo još širi izgled ženskoj silueti.

Kecelja

Preko gornje suknje nosi se kecelja u svim prilikama. Široka nabrana kecelja naziva se šata, a uži tip kecelje zove se ketenka. Šata je sitno plisirana bela kecelja, koja se nosi o velikim praznicima i neizostavan je deo odeće neveste. Ketenke su ukrašavane vezom i trakama čipke. Skromnije su se nosile svakodnevno, a bogato dekorisane u svečanim prilikama.

Kecelja za svadbuVlasništvo Vlaste Majorski
Kecelja za svadbuVlasništvo Vlaste Majorski
RubačVlasništvo Ane Vereš
Marama od kašmiraVlasništvo Ane Vereš
MarameVlasništvo Ane Vereš
MarameVlasništvo Vlaste Majorski
MarameVlasništvo Vlaste Majorski
KapeVlasništvo Vlaste Majorski
Vunena maramaVlasništvo Vlaste Majorski
PerleVlasništvo Ane Vereš
Muška košuljaVlasništvo Vlaste Majorski
Muška košuljaVlasništvo Vlaste Majorski
KapceVlasništvo Vlaste Majorski
PanćuškeVlasništvo Vlaste Majorski
Komplet ženske nošnjeSKUD Heroj Janko Čmelik
Komplet ženske nošnjeSKUD Heroj Janko Čmelik
Detalj ženske nošnjeSKUD Heroj Janko Čmelik
Detalj ženske nošnjeSKUD Heroj Janko Čmelik

Gornji delovi odeće

Preko oplecka nosi se velika marama, četvorougaonog oblika, presavijena po dijagonali, koja se prebacuje preko leđa i ukršta na grudima. Središnji deo marame uglavnom je jednobojan, a ornamentika se javlja u vidu bordura. Na rubu marame nalaze se dugačke rese. U svečanim prilikama nošene su marame od kašmira ili delina. U pazovačkoj varijanti nošnje preko marame nosio se prsluk. Karakteristično je da je prsluk pripijen uz telo i dugačak do struka, a bio je uglavnom šiven od atlasa tamne boje. Oko 1925. godine umesto šivenih prsluka počinju da se nose štrikani prsluci veoma intenzivnih boja. U hladnijim danima nosi se rekla sa fodrom, istaknutim karnerastim delom ispod struka, a zimi se nosio i kožuh. Među gornjim delovima odeće pojavljuje se i ćurak, kao deo svadbene odeće kojeg nose neveste.

Tamnije boje odeće preovladavale su do dvadesetih godina 20. veka, a zatim je intenzivan kolorit postao jedna od glavnih karakteristika nošnje. Starije žene su uglavnom i dalje zadržale tradiciju odevanja u smirenije, tamnije boje, ali se u današnje vreme i to menja. Nošnjom dominira kolorit intenzivnih plavih, zelenih i rozih tonova.

Obuća

Ženska staropazovačka nošnja karakteristična je po tome što su se duže zadržale arhaične forme odeće, a to se prepoznaje i u obući. Sastavni deo nošnje su pletene čarape od vune. Nakon Drugog svetskog rata suknja je postala kraća, a čarape su postale vidljivije i izrađivale su se sa većom pažnjom. Obično su plave sa kapcama pri vrhu, koje se štrikaju od raznobojne vune i koje su dekorisane bogatom ornamentikom. Od obuće se nose panćuške ili zepe, štrikane od vune, u plavoj ili zelenoj boji, ukrašene roza mašnom na prednjoj strani. U donjem delu ojačane su đonom, kao bi bile dugotrajnije. Pored panćuški nosile su se papuče, klompe i cipele, a bogatije devojke ponekad su obuvale čizme i to u crvenoj boji.

Uređivanje kose

Za pazovačku nošnju do Prvog svetskog rata bio je karakterističan koleso, ukrasni deo na kosi devojaka, koji je ovde imao kružan oblik. Devojke kosu češljaju na gore i visoko na temenu upliću vrkoč, vezuju i kike, a u svečanim prilikama kosa se kiti cvećem i trakama. Obavezan deo nošnje neveste predstavlja parta, posebna kapa ukrašena cvetićima, lišćem i raznobojnim trakama. Udate žene kosu motaju oko češlja, tako da se on ne vidi, te pokrivaju sa ručnikom pod kitku koji prekriva početak čela kako se kosa ne bi prikazala. Od tridesetih godina 20. veka Pazovčanke povezuju kosu maramom koja je karakteristična po izrazitom špicu iznad čela. Udate žene pokrivaju kosu i kapicom koja se naziva čepec.

Foto-arhiv Ane Vereš
Foto-arhiv Ane Vereš
Foto-arhiv Ane Vereš
Foto-arhiv Vlaste i Miše Majorski
Foto-arhiv Vlaste i Miše Majorski
Foto-arhiv Ane Vereš
Foto-arhiv Vlaste i Miše Majorski
Foto-arhiv porodice Sikora
Foto-arhiv porodice Sikora
Foto-arhiv porodice Sikora
Foto-arhiv porodice Sikora
Foto-arhiv Vlaste i Miše Majorski
Foto-arhiv porodice Sikora
Foto-arhiv porodice Sikora
Foto-arhiv Vlaste i Miše Majorski
Foto-arhiv Vlaste i Miše Majorski
Ana Vereš u narodnoj nošnjiFoto-arhiv Ane Vereš
Danuša Vereš u narodnoj nošnjiFoto-arhiv Ane Vereš
Boris i DanušaFoto-arhiv Ane Vereš
Ana Vereš sa suprugom i unukamaFoto-arhiv Ane Vereš
Nina Vereš u narodnoj nošnjiFoto-arhiv Ane Vereš
Vlasta i Boris u narodnoj nošnjiFoto-arhiv Ane Vereš

Muška nošnja

U ženskoj narodnoj nošnji arhaičnost se zadržala u većoj meri nego što je to slučaj sa muškom. Nakon Prvog svetskog rata, mlađe generacije su sve više napuštale stari kroj i preuzimale odeću savremenog kroja, šivenu od kupovnih tkanina. Osnovni delovi muške nošnje su gaće, košulja i prsluk.

Gaće, široke pantalone skrojene od belog kudeljnog ili pamučnog platna. Nošene su uz telo i korišćene su kao donji deo odeće, ali ponekad i kao gornji, najčešće leti. Muška deca dobijala su prve gaće pred polazak u školu. Danas su bele gaće postale isključivo deo donje odeće i to uglavnom kod starijih generacija. Deo muške donje odeće čine i čakšire crne boje sašivene od štofa ili pamučnog satena. Preko pantalona nošene su u radnim ili svečanim prilikama kecelje, koje se nisu razlikovale od ravnih ženskih kecelja.

Košulja se takođe izrađivala od belog kudeljnog ili pamučnog platna. Nakon 1920. godine sve češće se na košuljama kao ukras javlja vez. Vez se najčešće izvodi na posebnom parčetu platna koje se po dekorisanju umetao na košulju u predelu grudi. Nošena je i druga vrsta košulje sa vezom, koja je oko vrata imala kragnu i traku vezanu u mašnu. Preko košulje, naročito u svečanim prilikama nošen je prsluk, šiven od štofa, somota, svilenog i pamučnog satena. U toku zimskih dana preko košulje i prsluka nosio se gunac dugih rukava od valjanog sukna, a u upotrebi su i kožusi i kaputi.

Na glavi muškarci su uglavnom nosili crni filcani šešir, a zimi kape od krzna. Od obuće nošeni su opanci, a pri njihovom obuvanju noge su se obavijale obujkama, vunenom tkaninom bele boje. Popularni su i gumeni opanci, a pored njih muškarci obuvaju i cokule i panćuške.

Literatura:

M. Bosić, Narodna nošnja Slovaka u Vojvodini, Novi Sad, 1987.

Transkript intervjua sa Vlastom Majorski, HeriTag, 2018.