Kulturno-Istorijski Spomenici

Crkva Prenosa moštiju Svetog Nikole

U Belegišu je 1731. podignuta pravoslavna crkva od pletera pokrivena trskom, a 1766. godine sagrađena je druga crkva. Ikonostas je oslikao 1809. godine Georgije Lacković i ova oltarska pregrada upotrebljavala se do druge polovine 19. veka. Slikar Nikola Marković oslikao je 1874. godine nov ikonostas. Današnja Crkva Prenosa moštiju Svetog Nikole građena je u periodu od 1924. do 1927. godine.

Arhitektura crkve

Crkva Prenosa moštiju Svetog Nikole smatra se najvećim pravoslavnih hramom u Sremu. Radove na zidanju hrama izveli su majstori Kosta Đaniš i Sava Škorić iz Šapca. Monumentalna jednobrodna građevina ima u svojoj osnovi oblik slobodnog krsta koji je formiran od prostora glavnog broda i pevničkog transepta. Oltarski prostor smešten je u apsidu, nišu koja je sa unutrašnje strane polukružna, dok je sa spoljašnje strane petostrana. Uz pripratu podignut je 1938. godine trospratni zvonik. Uz severnu i južnu stranu zvonika su prislonjene trostrane kulice. U preseku osa glavnog broda i bočnih pevnica izdiže se osmostrani tambur koji nosi kupolu. Zidno platno oživljeno je nutnama, horizontalnim usecima, dok je vertikalnost fasada naglašena lezenama. Krovni venac prati niz slepih arkadica dodatno ukrašenih motivom kruga. Prozori su polukružno završeni i nadvišeni lučnom arhivoltom. Prozori na bočnim pevnicama imaju oblik trifore sa četvorolisnom rozetom, a iznad polukružne arhivolte predstavljen je motiv krsta. Glavni portal flankiran je stubovima koji nose timpanon u čijoj se niši nalazi freska sa likom Isusa Hrista. Iznad timpanona, na zvoniku je okulus sa rozetom nadvišen triforom. Sa južne strane nalazi se portal sa profilisanim lukom koji je dekorisan floralnim motivima. U polukružnoj niši iznad vrata naslikan je lik Svetog Nikole.  

Crkva je podignuta u srpskom nacionalnom stilu, arhitektonskom pravcu koji je nastao po uzoru na srpsko-vizantijsku školu. Naziva se i neovizantijskim stilom i inspirisan je elementima srednjevekovne srpske arhitekture. Ovaj stil formirao se krajem 19. veka, a u periodu između dva svetska rata naglo se širi i primenjuje kako u sakralnoj, tako i svetovnoj arhitekturi.

Unutrašnjost crkve

U hram je prenet ikonostas koji je oslikao Nikola Marković 1874. godine. Kako oltarska pregrada nije odgovarala dimenzijama nove crkve, sa svake strane dodate su po tri ikone koje je izradio karlovački slikar Stefan Stefanović. Unutrašnji zidovi crkve obrađeni su u štuko mramoru. Naos i pripratu dele masivni četvrtasti stubovi koji se završavaju kapitelom ukrašenim floralnom ornamentikom.  

Crkva Prenosa moštiju Svetog Nikole evidentirana je kao kulturno dobro pod prethodnom zaštitom.

O Svetom Nikoli

Sveti Nikola rodio se u trećem veku u maloazijskom gradu Patra. Odrastao je u bogatoj, veoma religioznoj porodici i od ranog detinjstva posvetio se izučavanju hrišćanske vere. Kada su mu roditelji preminuli Nikola je nasleđeno bogatstvo podelio siromašnima. U želji da ostane anoniman, novac nije davao ljudima u ruke, već im je stavljao u džep da bi se iznenadili kada ga nađu. Upravo iz njegovog dobročinstva proistekla je legenda o Svetom Klausu, odnosno o Deda Mrazu koji bi uoči Božića deci ostavljao poklone u čarapi na ognjištu.

Sveti Nikola je nakon smrti svog strica Nikole Patarskog postao arhiepiskop Mire Likijske. Po crkvenom verovanju, bio je pozvan pred cara Konstantina na Vaseljenski sabor u Nikeji 325. godine. Branio je hrišćansku veru od jeresi, naročito arijanske, te je u toku rasprave ošamario svog protivnika Arija. Arije je bio jedan od sveštenika čije učenje o Hristu je proglašeno jeretičkim. Tvrdio je da Isus nije istiniti Bog, nego samo stvorenje Božije. Pod njegov uticaj pali su ne samo laici već i mnogi arhijereji i sveštenici. Postupak Svetog Nikole drugi arhiepiskopi smatrali su nedopustivim, te su ga razrešili čina episkopa i zatvorili u tamnicu. Tamo su se Svetom Nikoli javili Isus Hrist i Bogorodica, koji su mu pružili Jevanđelje i arhiepiskopski omofor. Upravo zbog tog verovanja se na ikonama ovog svetitelja u gornjim uglovima često slikaju Isus Hrist sa Jevanđeljem u ruci, kao i Bogorodica sa omoforom. Ovaj prizor videlo je nekoliko učesnika Sabora, te su Svetog Nikolu odmah oslobodili i vratili mu čin arhiepiskopa. Kao arhiepiskop u Miri Likijskoj pokazao se velikim prosvetiteljem i dobročiniteljem, pa su ga još za života ljudi smatrali za svetitelja. Preminuo je 343. godine. Vernici 19. decembra slave Svetog Nikolu.

Vizantijsko carstvo izgubilo je kontrolu nad velikim delom Male Azije posle poraza od Turaka 1071. godine. Hrišćani veruju da se Sveti Nikola u snu javio svešteniku iz Barija i naredio mu da njegove mošti prenese u ovo mesto u Italiji. Tako se 22. maj obeležava kao dan Prenosa moštiju Svetog Nikole.

Pojašnjenje arhitektonskih pojmova:

Apsida – Polukružni prostor koji je zasvođen polu-kupolom. Kod pravoslavnih hramova nalazi se na istočnoj strani i u njoj je smešten oltar.

Lezena – Vertikalno plitko ispupčenje na zidu bez baze i kapitela, koje ima ulogu da ojača konstrukciju i/ili ukrasi fasadu objekta.

Naos – Centralni, podužni prostor hrama u kojem se okupljaju vernici tokom službe. Drugačije se naziva brod, pa u skladu sa tim crkve mogu biti jednobrodne, trobrodne, petobrodne … Od oltarskog prostora odvojen je ikonostasom na istočnoj strani, a na zapadnoj strani povezan je sa pripratom.

Okulus – Prozor kružnog oblika.

Priprata ili Narteks – Prostorije koja se sa zapadne strane nalazi ispred naosa, u kojoj su se pri bogosluženju okupljali katihumeni (vernici koji se pripremaju za krštenje). Može biti ozidana, ili otvorena sa tri strane i nadvišena krovom.

Rozeta – Arhitektonski element kružnog oblika sa stilizovanim floralnim motivima.

Slepa arkada – Ukrasni element kojeg čini niz lukova priljubljenih uz zidno platno.

Tambur –  Cilindrični arhitektonski element kružnog ili poligonalnog oblika, koji nosi kupolu.

Timpanon – Trouglasta površina na pročelju i začelju građevine uokvirena horizontalnom gredom i kosim dvoslivnim krovom. Može se nalaziti i iznad vrata i prozora, a često je ukrašen plitkim reljefom, ali i skulpturama. 

Transept – Poprečni brod položen uspravno na uzdužne brodove tako da razdvaja oltarski prostor od ostatka crkve i daje osnovi oblik slobodnog krsta.

Trifora – Prozorski otvor podeljen stubićem na tri jednaka dela, tako da su stubovi povezani u arkadu sa tri luka.

Literatura:

Đ. Zlatkić, R. Božović-Lopičić, Seoske i salašarske crkve u Vojvodini, Novi Sad, 1998.

Zavod za zaštitu spomenika kulture Sremska Mitrovica, Uslovi i mere zaštite nepokretnog kulturnog nasleđa za potrebe izrade plana generalne regulacije naselja Belegiš, Sremska Mitrovica, 2014.