Kulturno-Istorijski Spomenici

Pravoslavna crkva Vavedenja Presvete Bogorodice

Crkva Vavedenja Presvete Bogorodice je spomenik kulture od velikog značaja, što svedoči da pored osnovne i najvažnije uloge - a to je sakralna (verska) funkcija, ovaj hram poseduje i kulturno-istorijske i umetničke vrednosti. Ikone slikara Dimitrija Bačevića svrstavaju ikonostas ovog hrama među važne primere srpske barokne umetnosti druge polovine 18. veka. 

Prethodne crkve

U izvorima se spominje da Golubinci 1733. godine imaju pravoslavnu crkvu malih dimenzija sagrađenu od pletera i pokrivenu krovom od trske. Skromnu crkvu zamenila je drvena crkva izgrađena 1751. godine, koja je postojala sve do početka osamdesetih godina 18. veka.

Arhitektura crkve

Na ovim prostorima, koji su nekada pripadali Austrougarskoj monarhiji, a koje je naseljavao srpski živalj, arhitektura pravoslavnih crkava oblikovana je pod uticajem kako vizantijskih tradicija, tako i preuzimanjem arhitektonskih obrazaca Zapadne Evrope. Na taj način se formirao specifičan tip crkvene arhitekture, poput pravoslavne crkve u Golubincima, koji je karakterističan za područje Vojvodine, kao i za graditeljske prakse 18. i 19. veka. Može se primetiti da većina crkava na teritoriji naše opštine sledi sličan arhitektonski model.

Hram Vavedenja Presvete Bogorodice građen je u periodu od 1784. do 1788. godine. Crkva ima oblik jednobrodne građevine bez kupole, sa polukružnom nišom, apsidom na istočnom delu i prizidanim dvospratnim zvonikom na zapadnoj strani. Prizemlje zvonika predstavlja ulaz u crkvu, a zatim se u pravcu istoka nastavlja priprata, naos i oltarski prostor.

Arhitektura hrama pokazuje odlike neoklasicističkog i baroknog stila. Fasadna dekoracija je jednostavna. Zidno platno je horizontalno podeljeno niskim soklom, frizom bez ukrasa i profilisanim krovnim vencem. Vertikalno raščlanjivanje fasada postignuto je pilastrima, plitkim polustubovima, koji se završavaju profilisanim kapitelima. Prozori su ukrašeni u gornjem delu arhivoltama, trapezastog, trougaonog i polukružnog oblika, dok se u donjem delu nalazi ukras u vidu viseće tkanine sa kićankama. Dvospratni zvonik ima prozore polukružno završene u prizemlju kao i na drugom spratu, dok se u središnjem delu nalaze prozori kružnog oblika okulusi. Završava se metalnom kapom u baroknom stilu.

Ikonostas

Ikonostas Crkve Vavedenja Presvete Bogorodice predstavlja sintezu delova starih ikonostasa i onih namenski izrađenih za potrebe nove crkve. Istoričarka umetnosti Mirjana Lesek pretpostavlja da nakon završetka radova na izgradnji crkve, opština u Golubincima nije bila u mogućnosti da crkvu odmah dekoriše. Iz tog razloga prenet je ikonostas iz stare crkve, koji nije odgovarao dimenzijama nove građevine, te je verovatno kombinovan sa starim ikonama.

Veliku vrednost predstavljaju četiri ikone u prvoj zoni ikonostasa, koje su bile deo starog ikonostasa: ikona Svetog Nikole, Bogorodice sa Hristom, Hrista i Svetog Jovana. Ove prestone ikone rad su jednog od najpoznatijih vojvođanskih slikara 18.veka Dimitrija Bačevića. Dimitrije Bačević slikarstvo je učio kod umetnika Vasilija Ostojića, a pretpostavlja se da je dalje školovanje nastavio u Kijevu. On je jedan od najznačajnijih predstavnika prelaznog perioda: od tradicionalnog živopisa koji je baziran na vizantijskom izrazu, ka baroknom shvatanju slike. Zbog naklonost Srba u okviru austrougarske države prema Rusiji i Ukrajini, srpski slikari od sredine 18. veka prihvataju barokne stilske karakteristike, kroz uticaj ruske i ukrajinske slikarske škole, koje su bile obeležene elementima zapadne umetnosti. Smatra se da je Bačević dostigao svoje najveće domete u ovim delima, te da ona predstavljaju najbolja umetnička ostvarenja sa kraja sedme decenije 18. veka.

Pored četiri prestone ikone, sa prethodnog ikonostasa uklopljene su u celinu današnjeg i ikone sa predstavom apostola, proroka i scenama Hristovih stradanja. Današnji izgled ikonostas dobija u periodu od 1815. do 1820. godine. Stari delovi oltarske pregrade izrađeni su u kombinaciji baroknog i rokoko stila. Drvorezbariju novog ikonostasa izradio je 1815. godine karlovački umetnik Marko Vujatović, jedan od najcenjenijih drvorezbara na području Karlovačke mitropolije, koji je pored crkve u Golubinci radio i ikonostas crkve u Starim Banovcima. Vujatović je ikonostas dekorisao klasicističkom ornamentikom i njegov rad uočava se u prvoj i drugoj zoni ikonostasa. Slikar Stefan Subotić je 1817. godine obnovio stare delove ikonostasa i izradio nove ikone kako bi se povezala i upotpunila celina oltarske pregrade. Subotić se školovao u Beču kao stipendista mitropolita Stefana Stratimirovića. Njegov rad obuhvataju ikone u zoni sokla, carske dveri, male dveri sa severne i južne strane, scene Velikih praznika i hramovna ikona Vavedenja Bogorodice. Deo zidnih površina u oltaru, pevnicama, kao i deo svodova oslikao je takođe Stefan Subotić, a živopisanje je završio 1855. godine Petar Čortanović.

Mozaik hramovne ikone Vavedenja Bogorodice, koji se nalazi iznad ulaza u hram na zapadnoj strani delo je Zorana Miloševića, koje je nastalo 2005. godine.

O Vavedenju Presvete Bogorodice

Vavedenje je praznik koji se obeležava 4. decembra i ubraja se među dvanaest velikih hrišćanskih praznika. Označava ulazak Bogorodice u hram. Mariju su kao trogodišnje dete roditelji Joakim i Ana doveli iz Nazareta u jerusalimski hram, gde ju je dočekao prvosveštenik Zaharije, otac Jovana Preteče. Prvosveštenik je Mariju uveo u najsvetije mesto hrama Svetinju nad Svetinjama. Ona se u hramu zavetovala na devičanstvo i tu je boravila narednih devet godina

Pojašnjenje arhitektonskih pojmova:

Apsida – Polukružni prostor koji je zasvođen polu-kupolom. Kod pravoslavnih hramova nalazi se na istočnoj strani i u njoj je smešten oltar.

Naos – Centralni, podužni prostor hrama u kojem se okupljaju vernici tokom službe. Drugačije se naziva brod, pa u skladu sa tim crkve mogu biti jednobrodne, trobrodne, petobrodne … Od oltarskog prostora odvojen je ikonostasom na istočnoj strani, a na zapadnoj strani povezan je sa pripratom.

Priprata ili Narteks – Prostorije koja se sa zapadne strane nalazi ispred naosa, u kojoj su se pri bogosluženju okupljali katihumeni (vernici koji se pripremaju za krštenje). Može biti ozidana, ili otvorena sa tri strane i nadvišena krovom.

Pilastar – Četvrtasti stub ugrađen u zid fasade ili enterijera koji ima konstruktivnu i dekorativnu ulogu.

Kapitel – Gornji, najviši deo stuba, koji se naziva i glava stuba i nosi teret luka ili grede. Često je dekorativno obrađen.

Okulus – Prozor kružnog oblika.

Literatura:

M. Lesek, Barokno slikarstvo u Sremu, Novi Sad, 2001.

R. Racković, Pomeni i trajanja, Sremska Mitrovica, 2006.

Zavod za zaštitu spomenika kulture Sremska Mitrovica, Uslovi i mere zaštite nepokretnog kulturnog nasleđa za potrebe izrade plana generalne regulacije naselja Golubinci, Sremska Mitrovica, 2013.

Razgovor vođen sa sveštenikom Danilom Stegnjajićem, 2017.