Kulturno-Istorijski Spomenici

Rimokatolička crkva Rođenje Blažene Djevice Marije

Rimokatolička crkva u Novim Banovcima posvećena je Rođenju Blažene Device Marije, prazniku koji se proslavlja 8. septembra. Crkva je sagrađena 1766. godine pod pokroviteljstvom austrijske carice Marije Terezije i predstavlja najstariji verski objekat na teritoriji Opštine Stara Pazova. Prvobitni izgled crkva je očuvala do danas, a posebnu važnost imaju liturgijski predmeti, oltar, kipovi i slike na drvetu koji potiču iz vremena građenja crkve.

Rimokatolička crkva predstavlja i jedini sačuvani objekat iz kontumca Banovci, koji je počeo da se gradi 1760. godine, a funkcionisao je do osamdesetih godina 18. veka. On je bio ispostava glavnog zemunskog kontumca i u njemu se kontrolisala roba i putnici koji su ulazili na teritoriju Austrougarske monarhije, kako bi se sprečilo širenje kuge i zaraznih bolesti. Za putnike katoličke veroispovesti u maloj kasarni je od formiranja kontumca postojala kapela i stan za kapelana. Šest godina kasnije, pored kasarne podignuta je rimokatolička crkva.

Rimokatolička župa osnovana je 1789. godine, a obuhvatala je rimokatolike sa područja Starih Banovaca, Belegiša, Nove Pazove, Batajnice i Ugrinovaca. Danas župa ima nešto manje od 500 vernika.

Arhitektura crkve

Crkva u osnovi ima oblik trolista, koji se naziva trikonhos, što upućuje da je sačinjena od tri apside, polukružne niše, nadvišene polukalotom, polukružnim svodovima, koje se nalaze na zapadnoj strani, kao i naosa, crkvenog broda koji se prostire ka istoku. Pored apside na južnoj strani dozidana je sakristija, pomoćna prostorija u kojoj se sveštenik priprema za bogosluženje i u kojoj se čuvaju crkveni predmeti. Uz istočnu stranu građevine prizidan je masivan dvospratan zvonik, u čijem se prizemlju nalaze tri lučna otvora, a na vrhu limenno kube. Arhitektonski ukras je jednostavan i sveden, te fasade oživljava i raščlanjuje niski sokl, pilastri, plitki četvrtasti polustubovi koji se završavaju profilisanim kapitelima, kao i profilisan krovni venac.

Unutrašnjost crkve

Predmeti iz druge polovine 18. veka, koji pored verske simbolike imaju i umetničku vrednosti, crkvi daju poseban pečat. Na drvenom oltaru, koji je izrađen u vreme podizanja crkve, u samom središtu nalaze se skulpture Device Marije kao deteta i njenih roditelja Svetog Joakima i Svete Ane. Bočno su postavljene fgure anđela. U crkvi se nalaze i kipovi Srca Isusovog, Svetog Antuna i manji oltar sa kipom Svetog Roka. Posebnu vrednost imaju i slike koje predstavljaju četrnaest scena Hristovog stradanja, nastale krajem 18. veka, kao i slika Bogorodice sa Hristom detetom iz 19. veka. Unutrašnjost crkve ukrašena je i vitražima, slikama na staklu. Orgulje koje se nalaze na galeriji danas na žalost nisu u funkciji, a izrađene su 1910. godine.

U decembru 1992. godine crkva je minirana. Tom prilikom veoma je unišrena unutrašnjost, klupe, orgulje, vitraži. Vremenom crkva se obnovila, a sačuvani oltari, kipovi i slike svedočanstva su njene nekadašnje lepote i sjaja.

Crkva je proglašena spomenikom kulture i evidentirana je kao kulturno dobro od velikog značaja. 

Sveti Rok

Vernici Rimokatoličke župe u Novim Banovcima posebno poštuju Svetog Roka. U selu se nalazio lazaret, bolnica za obolele od kuge. Ovde su se zbrinjavali bolesnici iz okolnih mesta, kao i iz Zemuna u kojem se nalazio glavni kontumac. Meštani su se molili Svetom Roku, koji se smatra zaštitnikom od kuge i drugih infektivnih bolesti. Zavetovali su se ovom svetitelju, koji se i danas proslavlja 16. avgusta.  

Sveti Rok rođen je na jugu Francuske u Gradu Monpeljeu krajem 13. veka.  Potiče iz bogate grfovske porodice, koja je bila veoma pobožna i uzorna. Nakon smrti roditelja Rok je rasprodao svoja imanja i novac podelio sirotinji, a zatim se uputio u Rim. Na hodočašću u Rim zaustavio se u malom italijanskom gradu kojeg je pogodla zaraza kuge. Rok je negovao obolele i tako započeo svoj nov životni put koji će od tad pa na dalje biti vezan za zbrinjavanje bolesnih. I sam oboleo od kuge, proteran i napušten osamio se u šumi blizu grada Pjačence. Pisci žitija Svetog Roka pominju da mu je tada svaki dan dolazio pas i donosio parče hleba. Zato se Sveti Rok na slikama predstavlja sa ranom od kuge na nozi, često u društvu psa koji u ustima drži komad hleba. Poštuje se kao zaštitnik od kuge, kolere, osipa, ali i kao zaštitnik hirurga, invalida, hodočasnika, pasa i bolesne stoke.

Crkva Rođenja blažene Device Marije1965. godinaŽupa Rođenja blažene Device Marije
Meštani sa sveštenikom ispred crkveDruga polovina 20. vekaŽupa Rođenja blažene Device Marije
Prva pričestDruga polovina 20. vekaŽupa Rođenja blažene Device Marije

Zvučni zapisi:

Velečasni Dušan Milekić - O rimokatoličkoj crkvi

Pojašnjenje arhitektonskih pojmova:

Apsida – Polukružni prostor koji je zasvođen polu-kupolom. Kod pravoslavnih hramova nalazi se na istočnoj strani i u njoj je smešten oltar.

Naos – Centralni, podužni prostor hrama u kojem se okupljaju vernici tokom službe. Drugačije se naziva brod, pa u skladu sa tim crkve mogu biti jednobrodne, trobrodne, petobrodne … Od oltarskog prostora odvojen je ikonostasom na istočnoj strani, a na zapadnoj strani povezan je sa pripratom.

Pilastar – Četvrtasti stub ugrađen u zid fasade ili enterijera koji ima konstruktivnu i dekorativnu ulogu.

Kapitel – Gornji, najviši deo stuba, koji se naziva i glava stuba i nosi teret luka ili grede. Često je dekorativno obrađen.

Polukalota – Svod u obliku polulopte.

Literatura:

M. Mijailović, Novi Banovci kroz istoriju, Nova Pazova, 2003.

Zavod za zaštitu spomenika kulture Sremska Mitrovica, Studija zaštite nepokretnog kulturnog nasleđa za potrebe izrade prostornog plana opštine Stara Pazova, Sremska Mitrovica, 2007.

Transkript intervjua sa veličasnim Dušanom Milekićem, HeriTag, 2017.