Kulturno-Istorijski Spomenici

Slovačka evangelička crkva augzburške veroispovesti

U centru Stare Pazove na raskršću glavnih ulica kao jedan od arhitektonskih simbola urbanog jezgra grada stoji Slovačka evangelička crkva, spomenik kulture od velikog značaja. Današnja crkva nastala je na temeljima prethodnih građevina koje svedoče o istoriji Slovaka u Staroj Pazovi, njihovoj borbi i zalaganju za slobodu veroispovesti.

Doseljavanje Slovaka u Staru Pazovu

Iz Selenče, naselja u blizini Bača, grupa Slovaka doselila se u današnju Staru Pazovu 1770. godine. Slovaci protestanti živeli su na imanju katoličke biskupije u blizini franjevačkog samostana u Baču. Imali su obavezu da osnuju naselje, isuše močvarno zemljište, pokrenu poljoprivredu, a kada su to postigli, bili su prisiljeni da napuste svoje domove. Slovaci protestanti su iskorišćeni kao radna snaga i proterani, a njihova imanja dodeljena su Slovacima katolicima.

Kako navodi profesor Jaroslav Miklovic, 120 slovačkih porodica iz Selenče morale su da pronađu novi dom. Predloženo je da se Slovaci protestanti nasele na područje Slavonske komande kao vojno pojačanje, što potvrđuje sin carice Marije Terezije Josif II i 1769. godine odobrava preseljenje Slovaka iz Selenče u Paradio Pahsoe rečima:

Ove porodice mogu biti smeštene u petrovaradinskom puku, ali bez dopuštenja izvršavanja javnih bogosluženja.

Prvi doseljenici naselili su se u današnjoj Svetosavskoj ulici koja je po njima nosila naziv Selenski šor. Po kazivanju hroničara Jana Horvata, od pravoslavne crkve ka istoku šor su naseljavale srpske porodice, te se taj deo i danas zove Srpski kraj, dok se ka zapadu formirao Slovački kraj. Ova podela napravljena je planski jer se nije znalo kako će dve različite narodnosti i veroispovesti reagovati jedni na druge. U početku dolazilo je i do sukoba, ali su ubrzo Srbi i Slovaci počeli da žive u slozi.

Istorija Slovačke evangeličke crkve

Sa prvim porodicama dolazi i sveštenik Samuel Španagel, koji je izvršio prvu službu pod vedrim nebom 25. juna 1970. godine. Prva evangelička crkva bila je manja građevina od nabijene gline, bez tornja i zvona, i nije se nalazila na istom mestu kao današnja. Kako ističe hroničar Jan Horvat, 31. avgusta 1771. godine osvećeni su temelji za novu crkvu, koja je bila manjih dimenzija i izgrađena od čerpića, bez tornja i zvonika, dok je zvono bilo okačeno na drveni tronožac, koji je bio postavljen ispred crkve.

Profesor Jan Miklovic u Bečkom arhivu pronašao je dokumenta koja se odnose na verski život Slovaka u Staroj Pazovi. Slavonski generalat je 1773. godine, obavestio Carsko-kraljevski savet o životu i radu naseljenih protestantskih porodica:

Svoja bogosluženja, sahrane i druge verske obrede izvršavaju na osnovu zakona Njenog Visočanstva od 5. oktobra 1769. godine, pod vođstvom paroha, u bogomolji izgrađenoj od crvene opeke, u tišini i skromnosti bez javnog prezentovanja, što se vrlo detaljno kontroliše.

Carica Marija Terezija istakla je da se Slovacima protestantima mora dozvoliti njihova veroispovest, pošto im je odobreno naseljavanje u Paradio Pahsoe, ali da mogu imati jednog sveštenika, a da se bogomolja ne sme razlikovati od ostalih kuća. Strogo je zabranila širenje i nova naseljavanja nekatolika u Paradio Pahsoe.

Josif II 1781. godine donosi Edikt o verskoj toleranciji, kojim je sve hrišćanske vere u Habsburškoj Monarhiji izjednačio po statusu sa Katoličkom crkvom i time omogućio versku slobodu. Pazovački Slovaci upućuju molbu vladaru u želji da sagrade novu, veću  crkvu sa zvonikom.

Pošto smo se oporavili, i opština je postala bogatija, želeli bismo umesto tih nekvalitetnih cigli pečene cigle upotrebiti, i podzidati i, kad bi bilo moguće, postaviti jedan zvonik sa malim zvonom, ne zbog raskoši, već radi obaveštavanja o bogosluženjima, jer samo naselje je dugačko.

Car Josif II na ovaj zahtev je pozitivno odgovorio:

Bez obzira na akt o toleranciji, koji zabranjuje nekatolicima da imaju zvonike, hoću ipak da ovoj opštini posebno ovo dozvolim.

Tako su Slovaci u Staroj Pazovi bili prvi u Austrougarskoj monarhiji koji su dobili dozvolu da izgrade zvonik. Novu crkvu počinju da grade 1786. godine. U proleće 1793. godine, crkva se srušila zbog vlage posle jake zime, a Slovaci dobijaju dozvolu za njeno renoviranje.

Arhitektura crkve

Sadašnja slovačka evangelička crkva augzburške veroispovesti je jednobrodna građevina sa elementima klasicističkog i baroknog stila, koja ima polukružni prostor - apsidu, na južnoj strani, a glavni portal i zvonik na severnoj strani. Fasade su oživljene plitkim polustubovima pilastrima, profilisanim krovnim vencem i ornamentom pravougaone spirale. Na severnoj fasadi istaknut je ulaz u crkvu kao poseban arhitektonski elemenat koji je blago isturen u odnosu na zidno platno i  naglašen baroknim timpanonom u čijem se središtu nalazi okulus. Na levom krilu portala ispisana je 1771. godina i tekst Bog nama, a ispod je predstavljen putir i Biblija. Na desnom krilu je upisana 1887. godina, godina obnavljanja crkve, kao i tekst Mi Bogu, dok su ispod prikazani krst, srce i sidro.

U crkvi se nalazi oltar lepe dekoracije, načinjen od stubova koji se završavaju kapitelima sa volutama. Stubovi nose ukrašen friz na kojem počiva baldahin sa figurama anđela. U sredini se nalazi slika sa scenom Raspeća Isusa Hrista, koja je prema podacima Ljudmile Hurban, nabavljena 1887. godine. U isto vreme za crkvu su kupljene i slike Krštenje i Udovica prilaže leptu.

Slovačka evangelička crkvaPočetak 20. vekaFoto-arhiv Jana Horvata
Slovačka evangelička crkvaPočetak 20. vekaFoto-arhiv Jana Horvata
Slovačka evangelička crkva1916. godinaFoto-arhiv Jana Horvata
Centar Stare Pazove i Slovačka evangelička crkvaPočetak 20. vekaFoto-arhiv Jana Horvata
Slovačka evangelička crkvaPrva polovina 20. veka
Porta slovačke evangeličke crkvePrva polovina 20. vekaFoto-arhiv Jana Horvata
Biskup Adam VerešFoto-arhiv Jana Horvata

Ustoličenje prvog jugoslovenskog evangeličkog biskupa Adama Vereša

Nakon završetka Prvog svetskog rata i formiranja Kraljevine Srba Hrvata i Slovenaca, Slovaci evangelisti pokrenuli su akciju otcepljenja od tadašnje biskupije koja se nalazila u Pešti. Formirana je samostalna biskupija u Staroj Pazovi, a svoju novu crkvenu upravu podelili su na 3 seniorata. Biskupijom je upravljao biskupski administrator sve do 1929. godine. Ustoličenje Adama Vereša za prvog evangeličkog biskupa, svečano je obavljeno 18. septembra 1929. godine, a dnevni list Vreme prenosi:

Danas pre podne, na vrlo svečan način izvršeno je u Staroj Pazovi ustoličenje prvog evangelističkog biskupa u našoj državi. Narod iz svih krajeva naseljenih Slovacima došao je da učestvuje na ovoj retkoj i verski istorijskoj svečanosti. Posle zvaničnog ustoličenja održao je novi episkop g. Vereš jedan religiozni, patriotski govor, pa je zatim priređen banket u sali Slovačkog narodnog doma za preko 200 zvanica, čime je svečanost završena.

Pojašnjenje arhitektonskih pojmova:

Apsida – Polukružni prostor koji je zasvođen polu-kupolom. Kod pravoslavnih hramova nalazi se na istočnoj strani i u njoj je smešten oltar.

Timpanon – Najčešće trouglasta površina na pročelju i začelju građevine uokvirena horizontalnom gredom i kosim dvoslivnim krovom. Može se nalaziti i iznad vrata i prozora, a često je ukrašen plitkim reljefom, ali i skulpturama. 

Pilastar – Četvrtasti stub ugrađen u zid fasade ili enterijera koji ima konstruktivnu i dekorativnu ulogu.

Okulus – Prozor kružnog oblika.

Literatura:

J. Šago, Hronika Stare Pazove, Novi Sad, 1991.

Zavod za zaštitu spomenika kulture Sremska Mitrovica, Studija zaštite nepokretnog kulturnog nasleđa za potrebe izrade prostornog plana opštine Stara Pazova, Sremska Mitrovica, 2007.

J. Miklovic, Stara Pazova 1769-1794, Stara Pazova, 2008.

Transkript intervjua sa hroničarem Janom Horvatom, HeriTag, 2017.