Kulturno-Istorijski Spomenici

Srpska pravoslavna crkva Svetog proroka Ilije

Crkva Svetog proroka Ilije je kulturno dobro od prethodnog značaja, što svedoči da pored osnovne i najvažnije uloge - a to je sakralna (verska) funkcija, ovaj hram poseduje i kulturno-istorijske vrednosti.

Stara crkva

Današnjoj crkvi prethodila je starija građevina koja, kako prota Simeon Aranicki navodi na osnovu usmenih predanja njegovih savremenika, nije bila podignuta na mestu sadašnjeg hrama, već istočno od njegovog oltara. Najstariji zapis o ovoj crkvi potiče iz 1775. godine, a nalazi se u inventaru koji je izrađen po nalogu mitropolita Vićentija Jovanovića i potpisan od strane jeromonaha krušedolskog Mojseja Popovića. Iz zapisa se saznaje kako je crkva izgledala: bila je izgrađena od nabijene zemlje i pokrivena rogozom, dok su podovi bili prekriveni pečenom ciglom, a svod čamovim daskama.

Arhitektura crkve

Gradnja sadašnje crkve otpočela je 1827. godine, a dve godine kasnije, 1829. izgradnja hrama je završena. Na ovim prostorima, koji su nekada pripadali Austrougarskoj monarhiji, a koje je naseljavao srpski živalj, arhitektura pravoslavnih crkava oblikovana je pod uticajem kako vizantijskih tradicija, tako i preuzimanjem arhitektonskih obrazaca Zapadne Evrope. Tako se formirao specifičan tip crkvene arhitekture, poput pravoslavne crkve u Staroj Pazovi, koji je karakterističan za područje Vojvodine, kao i za graditeljske prakse 18. i 19. veka. Može se primetiti da većina crkava na teritoriji naše opštine sledi sličan arhitektonski model.

Crkva Svetog proroka Ilije je jednobrodna građevina neoklasicističkog stila, koja na istočnoj strani ima polukružnu oltarsku apsidu, dok zapadnim pročeljem dominira dvospratni zvonik. U crkvu se ulazi kroz pripratu, a zatim se ka istočnoj strani nastavlja naos ili glavni crkveni brod, koji je od oltarske apside odvojen ikonostasom, i u tom delu blago proširen bočnim, plitkim, pravougaonim prostorima, koji se nazivaju pevnice.

Fasade hrama oživljene su pilastrima, plitkim četvrtastim polustubovima, koji se završavaju profilisanim kapitelima. Dekoracija prozora na oltarskoj apsidi svedena je na minimum, tako da se ispod prozorskog ispusta nalazi ukras geometrijskog oblika. Prozori naosa imaju bogatiju dekoraciju, sa bočnih strana okruženi su sa dva usečena pilastra, iznad kojih se nalazi polukružni luk. Zapadna fasada crkve raščlanjena je pilastrima koji se završavaju profilisanim kapitelima, a iznad ulaza dominira profilisan timpanon. Sa desne i leve strane smeštene su polukružne niše, koje su oslikane likovima Isusa Hrista i Svetog proroka Ilije, a koje su priložili o stogodišnjici hrama 1929. godine Kolo srpskih sestara i bračni par Petar i Sofija Čortan.

Dvospratni zvonik ističe se nešto bogatijom dekoracijom, koju čine pilastri u nižem delu ukrašeni polukružnim usecima, a na vrhu završeni kapitelima sa spiralnim ukrasima - volutama. Na sve četiri strane zvonika nalazi se sat, postavljen 1895. godine, a izrađen u Zemunu o trošku ratara iz Stare Pazove, Mihaila Klipe. Zvonik je nadvišen kubetom u baroknom stilu i lanternom koja se završava jabukom i krstom.

Na osnovu starih fotografija uočava se promena izgleda zvonika crkve. Prvobitno, zvonik se završavao piramidalnim krovom, na koji su bili postavljeni jabuka i krst. Na Ivanjdan 1900. godine veliko nevreme zadesilo je Staru Pazovu i tom prilikom oštetilo zvonik crkve. Sedam godina kasnije podignut je novi zvonik koji i danas krasi zapadno pročelje crkve Svetog proroka Ilije.

O Svetom proroku Iliji

Na dan 2. avgusta slavi se Sveti prorok Ilija, koji se još naziva i Ilija Gromovnik. Veoma je poštovan u pravoslavlju kao strog i nepokolebljiv propovednik etičkih vrednosti, prisutan u Starom i u Novom zavetu kao prorok. Sveti Ilija rođen je u Tesvitu u Izrailju u 9. veku pre Hrista. Bio je žrtva progona cara Ahava, koji je odbacio Mojsijevu veru pod uticajem svoje žene. Prema predanju, Sveti Ilija je bio među prorocima koji su se na Tavoru poklonili Isusu Hristu na dan Preobraženja Gospodnjeg, pa se zato lik Svetog Ilije slika na preobraženskim prazničnim ikonama. Veruje se da Sveti Ilija nije umro već da se živ, plamenim kočijama, vazneo na nebo. Prema narodnom verovanju, Sveti Ilija se vozi u vatrenim kočijama koja vuku četiri konja, a grmljavina je tutnjava njegovih kola kojima se vozi po nebu.

Porodica Petrović: dobrotvori srpske pravoslavne crkve

Zasluge za zidanje crkve Svetog proroka Ilije imao je trgovac Janko Petrović, deda poznatog veleposednika, bankara i trgovca Nikole Petrovića, koji je, kako navodi prota Simeon Aranicki, rukovodio celim poslom. Crkvu je pomagao i trgovac Petar Petrović, stric Nikole Petrovića, koji je finansirao oslikavanje novog ikonostasa i fresko slikarstvo, a radovi na ukrašavanju crkve završeni su 1861. godine.

Na ikonostasu klasične koncepcije ikone su postavljene u tri horizontalne zone. Na vrhu se nalazi krst sa Raspećem Hristovim, a ispod njega je ikona koja prikazuje scenu Skidanje sa krsta. Sa leve strane nalaze se ikone Bogorodice, apostola Petra i proroka Mojsija, dok su sa desne strane naslikani Jovan Bogoslov, apostol Pavle i prorok Ilija. U srednjem redu ikonostasa nižu se ikone sa scenama Rođenja, Sretenja, Vaskrsenja, Vaznesenja i Silaska Svetog Duha. U donjem redu na carskim dverima je predstava Blagovesti, a na prestonim ikonama Hrist i Bogorodica. Na bočnim dverima nalaze se ikone arhanđela Mihaila i arhiđakona Stefana. Oslikavanje crkve i drvorezbariju izveo je novosadski slikar školovan u Beču, Petar Čortanović, koji je pored pravoslavne crkve u Staroj Pazovi, radio na živopisanju hramova u Krnješevcima i Golubincima.

Nikola Petrović, nastavio je tradiciju svojih prethodnika i 1907. godine crkvi je darovao dva zvona. Na zvonima livenim u Temišvaru nalaze se likovi Svetog proroka Ilije i Svetog Atanasija Velikog, koji je bio zaštitnik veleposednika Nikole Petrovića. Nikola Petrović bio je preko četiri decenije predsednik crkvene opštine.

U dnevnom listu Vreme, 4. oktobra 1929. godine, objavljen je članak o proslavi stogodišnjice zidanja pravoslavne crkve u Staroj Pazovi i obeležavanja četrdesetogodišnjice predsedništva Nikole Petrovića:

Tog dana osvetiće g. Irinej episkop-vikar sremsko karlovački obnovljenu i divno ukrašenu crkvu, koju su staropazovački Srbi ukrasili većinom skupljenim prilogom među sobom i u ovo teško doba krize.

Staropazovčani sa velikom radošću i nestrpljenjem očekuju taj davno željeni dan , kome se tim više raduju, jer će tog dana u svojoj sredini prvi put ugledati i pozdraviti svog arhijereja i episkopa g. Irineja, kome spremaju vrlo svečan doček.

Posle osvećenja crkve Svetog proroka Ilije, arhiepiskop Irinej je osvetio temelje Doma Kola srpskih sestara, a zatim posetio rimokatoličku i evangeličku crkvu.

i predsednika crkvene opštine g. Nikolu Petrovića, koji baš ovih dana navršuje 40 godina, kako neprestano nosi čast predsedničku, što je jedinstven primer u celoj Mitropoliji karlovačkoj. G. Petrović poput svojih predaka pomagao je dugo godina crkvu i ostale humane ustanove ne samo u svom mestu nego i svuda gde je mogao.

Zahvalnost porodici Petrović odao je i prota Simeon Aranicki u knjizi Parohija u Staroj Pazovi kajem godine 1911. posvetom:

U znak blagodarne uspomene blaženoj seni velikih ktitora pravoslavne crkvene općine staro-pazovačke Janka i Petra Petrovića i njihovom dostojnom nasljedniku mnogozaslužnom predsedniku pravoslavne srpske crkvene općine u St. Pazovi gospodinu Nikoli Petroviću veleposedniku u znak priznanja i poštovanja, prikazuje pisac. 

Spomenici u porti

U porti crkve Svetog proroka Ilije nalazi se nekoliko spomenika. Sa istočne strane smeštena su tri spomen obeležja grobnih mesta: u prvom grobu sahranjen je Sima Matejev 1786. godine, u drugom sveštenik Pavle Dimitrijević sa suprugom Julijanom 1818. godine, a  u trećem paroh Živojin Sviračević 1833. godine. Na zapadnoj strani pored ulaza u crkvu smešten je grob protojereja Simeona Aranickog, sahranjenog 1946. godine. U dvorištu crkve nalazi se i spomenik posvećen poginulima u ratovima 1991. i 1999. godine.

Kapela vodica posvećena Svetom proroku Iliji

Ispred crkve Svetog proroka Ilije, a pored glavnog puta, nalazio se bunar i vodica posvećena istom svetitelju. Vodice su predstavljale kultna mesta narodne religije, čija se gradnja u 19. veku, u periodu romantizma, povećava pod uticajem obnovljenog interesovanja za srednjevekovnu baštinu i narodna predanja. Na tom bunaru meštani su se okupljali masovno za vreme crkvene slave, a u manjem broju tokom cele godine, moleći se za ozdravljenje i odmarajući se u hladu vrba i jablanova.

Kada je kapela vodica posvećena Svetom proroku Iliji podignuta nije poznato, a prota Simeon Aranicki navodi da je prvobitna bila izgrađena od dasaka i pokrivena šindrom. Po predanju oko 1850. godine kapelu vodicu obnovio je čobanin Ilija Križanin.

Za vreme teške i naprasne bolesti javi mu se u snu Sveti Ilija. Križanin čim se pridigne od ljute boljetice, od koje je naskoro i umro, reši se na zidanje kapele sa rečima »Ja Ilija, On Ilija« pa iz blagodarnosti prema svetitelju podiže mu u slavu kapelu, a sebi za večnu uspomenu.

Prvi put u zapisima, kapela se pominje 1891. godine, kada su je zbog izgradnje glavnog puta želeli srušiti, što crkvene vlasti nisu dozvolile. Izvođač radova Šandor Dimitrijević-Čakić je potom kapelu obnovio.

Kapela je jednobrodna građevina malih dimenzija, na čijoj se istočnoj strani nalazi polukružna apsida, a na zapadnoj trem i ulaz. Skromnom dekoracijom zapadne fasade dominira zabat sa testerastim vencem u čijem se središtu nalazi ikona Svetog proroka Ilije.

Kapela vodica posvećena Svetom proroku Iliji je zaštićena kao spomenik kulture.

Srpska škola i pravoslavna crkva1910. godina Foto-arhiv Jana HorvataFoto-arhiv Jana Horvata
Pravoslavna crkvaPočetak 20. vekaFoto-arhiv Jana Horvata
Pravoslavna crkva1922. godinaFoto-arhiv Jana Horvata

Pojašnjenje arhitektonskih pojmova:

Apsida – Polukružni prostor koji je zasvođen polu-kupolom. Kod pravoslavnih hramova nalazi se na istočnoj strani i u njoj je smešten oltar.

Naos – Centralni, podužni prostor hrama u kojem se okupljaju vernici tokom službe. Drugačije se naziva brod, pa u skladu sa tim crkve mogu biti jednobrodne, trobrodne, petobrodne … Od oltarskog prostora odvojen je ikonostasom na istočnoj strani, a na zapadnoj strani povezan je sa pripratom.

Priprata ili Narteks – Prostorije koja se sa zapadne strane nalazi ispred naosa, u kojoj su se pri bogosluženju okupljali katihumeni (vernici koji se pripremaju za krštenje). Može biti ozidana, ili otvorena sa tri strane i nadvišena krovom.

Trem – Natkriveni prostor koji se nalazi na ulazu u objekat.

Timpanon – Trouglasta površina na pročelju i začelju građevine uokvirena horizontalnom gredom i kosim dvoslivnim krovom. Može se nalaziti i iznad vrata i prozora, a često je ukrašen plitkim reljefom, ali i skulpturama.  

Pilastar – Četvrtasti stub ugrađen u zid fasade ili enterijera koji ima konstruktivnu i dekorativnu ulogu.

Kapitel – Gornji, najviši deo stuba, koji se naziva i glava stuba i nosi teret luka ili grede. Često je dekorativno obrađen.

Voluta – Ukras na kapitelu stuba ili pilastra koji ima oblik zavijutka.

Lanterna – Završni deo kupole ili vrha zvonika koji ima otvore sa strane, kroz koje svetlost ulazi u unutrašnjost objekta.

Literatura:

S. Aranicki, Pravoslavna parohija u Staroj Pazovi krajem godine 1911, Sremski Karlovci, 1912.

J. Šago, Hronika Stare Pazove, Novi Sad, 1991.

M. Đekić, Vodice u Vojvodini, Novi Sad, 2001.

Zavod za zaštitu spomenika kulture Sremska Mitrovica, Studija zaštite nepokretnog kulturnog nasleđa za potrebe izrade prostornog plana opštine Stara Pazova, Sremska Mitrovica, 2007.