Kulturno-Istorijski Spomenici

Crkva Prenosa moštiju Svetog Nikole

Izgradnji današnje crkve Prenosa moštiju Svetog Nikole prethodilo je nekoliko starijih hramova. Još 1726. godine spominje se crkva od pletera prekrivena šindrom, a 1751. godine u selu je postojala crkva sagrađena od drveta. Banovčani su potom pristupili gradnji crkve od cigle, koja se nalazila uz obalu Dunava. Kako se mesto širilo, crkva je postala mala za sve veći broj stanovnika, koji se postepeno uvećavao naseljavanjem Banovaca. Gradnja nove crkve započela je 1777. godine. Banovčani su želeli da podignu crkvu velikih razmera, što je zahtevalo ogromna finansijska sredstva, pa su se radovi na dovršavanju objekta izvodili u etapama. Smatra se da je zidanje crkve završeno 1791. godine, jer postoje zabeleške da je crkvena opština u Banovcima tražila dozvolu da prenese antimis, četvorougaono platno, sa slikom polaganja Hrista u grob, bez kojeg se ne može sluziti liturgija.

Arhitektura nove crkve

Na ovim prostorima, koji su nekada pripadali Austrougarskoj monarhiji, a koje je naseljavao srpski živalj, arhitektura pravoslavnih crkava oblikovana je pod uticajem kako vizantijskih tradicija, tako i preuzimanjem arhitektonskih obrazaca Zapadne Evrope. Na taj način se formirao specifičan tip crkvene arhitekture, poput pravoslavne crkve u Starim Banovcima, koji je karakterističan za područje Vojvodine, kao i za graditeljske prakse 18. i 19. veka. Može se primetiti da većina crkava na teritoriji naše opštine sledi sličan arhitektonski model.

Crkva Prenosa moštiju Svetog Nikole je jednobrodna građevina sa apsidom, polukružnom oltarskom nišom na istočnoj strani i prizidanim dvospratnim zvonikom na zapadnoj strani. Završetak naosa, ispred oltarske pregrade, je proširen plitkim pevničkim prostorima. Klasicistički elementi uočavaju se u dekoraciji fasada. Zidno platno je horizontalno podeljeno niskim soklom, frizom bez ukrasa i profilisanim krovnim vencem. Vertikalno raščlanjivanje fasada postignuto je pilastrima, plitkim polustubovima, koji se završavaju profilisanim kapitelima. Prozori su ukrašeni u gornjem delu arhivoltama polukružnog oblika, dok se u donjem delu nalazi ukras u vidu viseće tkanine sa kićankama. U središnjoj zoni zvonika nalazi se niša sa freskom Svetog Nikole.

Unutrašnjost crkve

Bogosluženje se od 1791. godine odvijalo u neomalterisanoj crkvi. Tek 1815. godine započeli su radovi na uređenju unutrašnjosti crkve. Ikonostas je rezbario, po uzoru na crkvu u Sremskoj Mitrovici, i postavio 1817. godine karlovački majstor Marko Vujatović. Ikonostas ima klasicističku koncepciju i pripada tipu višespratnih oltarskih pregrada izdeljenih u tri horizontalne zone, dok je obrada detalja izvedena u baroknom stilu. Konstrukciju ikonostasa nose kanelovani stubovi i pilastri obavijeni dekorativnim grančicama. Od ornamenata zastupljene su ruže, listovi hrasta, loze i akantusa. Ikone za oltarsku pregradu oslikao je 1840. godine Živko Petrović, slikar iz Zemuna, što je ostalo zabeleženo na ikonostasu. Na prestonim ikonama prikazani su Sveti Nikola, Bogorodica sa Hristom, Isus Hrist i Sveti Jovan Krstitelj. Na carskim dverima je scena Blagovesti, dok su na južnim i severnim dverima naslikane figure Svetog Stefana i Arhanđela Mihaila. U srednjoj zoni su scene iz ciklusa Velikih praznika, kao i ikona Svete Trojice. Ikonostas se završava Raspećem Hristovim, a sa leve i desne strane predstavljene su stojeće figure Bogorodice, Jovana Bogoslova, proroka i apostola.

Crkva poseduje dve stare ikone koje prikazuju Bogorodicu sa Hristom detetom u naručju. Jedna ikona izaziva oprečna mišljenja među istoričarima umetnosti. U dnu ikone zapisana je 1803. godina, pa postoji mišljenje da ju je tada izradio slikar Nikola Apostolović iz Zemuna. Sa druge strane smatra se na osnovu stilskih karakteristika da je ikona nastala ranije, a da je traka sa natpisom i godinom doslikana kasnije. Moguće da je to jedina sačuvana ikona sa ikonostasa stare crkve koji je oslikao šezdesetih godina 18. veka slikar Kuzman Petrović. Pošto pisanih podataka koji bi potvrdili jednu ili drugu teoriju nema, Milorad Babić, autor monografije o pravoslavnoj crkvi u Starim Banovcima, smatra da je najverovatnije ova ikona poklon Dimitrija Jankovića, koji je preminuo 1803. godine. Njegov grob nalazi se uz južni zid crkve. Sa najviše verovatnoće uzima se pretpostavka da je bolesni Janković dao da se na staru porodičnu ikonu dopiše tekst molitve. Ikona je iste godine, za vreme njegovog života ili neposredno posle smrti poklonjena crkvi. Druga ikona nastala je 1791. godine.

Pomenuta crkva od cigle izgrađena pored Dunava postojala je paralelno sa novom crkvom sve do kraja 19. veka. Položaj stare crkve bio je veoma nepovoljan s obzirom da je reka sve više odranjala obalu. Tako je 1895. godine Dunav odneo deo crkve i ikonostas, a dve godine kasnije i ostatak crkve se urušio. Iz stare crkve u novu prenet je inventar koji se očuvao.

Crkva Prenosa moštiju Svetog Nikole proglašena je spomenikom kulture i evidentirana je kao kulturno dobro od velikog značaja.

Ripida iz stare crkve sa ikonom Svetog NikoleKraj 18. ili početak 19. vekaFotografija Milorada Babića
Ripida iz stare crkve sa ikonom BogorodiceKraj 18. ili početak 19. vekaFotografija Milorada Babića
Ikona Bogorodice sa Hristom na levoj ruci1803. godina (likovi Bogorodice i Hrista naslikani ranije)Fotografija Milorada Babića
Ikona Bogorodice sa Hristom na desnoj ruci1791. godinaFotografija Milorada Babića

O Svetom Nikoli

Sveti Nikola rodio se u trećem veku u maloazijskom gradu Patra. Odrastao je u bogatoj, veoma religioznoj porodici i od ranog detinjstva posvetio se izučavanju hrišćanske vere. Kada su mu roditelji preminuli Nikola je nasleđeno bogatstvo podelio siromašnima. U želji da ostane anoniman, novac nije davao ljudima u ruke, već im je stavljao u džep da bi se iznenadili kada ga nađu. Upravo iz njegovog dobročinstva proistekla je legenda o Svetom Klausu, odnosno o Deda Mrazu koji bi uoči Božića deci ostavljao poklone u čarapi na ognjištu.

Sveti Nikola je nakon smrti svog strica Nikole Patarskog postao arhiepiskop Mire Likijske. Po crkvenom verovanju, bio je pozvan pred cara Konstantina na Vaseljenski sabor u Nikeji 325. godine. Branio je hrišćansku veru od jeresi, naročito arijanske, te je u toku rasprave ošamario svog protivnika Arija. Arije je bio jedan od sveštenika čije učenje o Hristu je proglašeno jeretičkim. Tvrdio je da Isus nije istiniti Bog, nego samo stvorenje Božije. Pod njegov uticaj pali su ne samo laici već i mnogi arhijereji i sveštenici. Postupak Svetog Nikole drugi arhiepiskopi smatrali su nedopustivim, te su ga razrešili čina episkopa i zatvorili u tamnicu. Tamo su se Svetom Nikoli javili Isus Hrist i Bogorodica, koji su mu pružili Jevanđelje i arhiepiskopski omofor. Upravo zbog tog verovanja se na ikonama ovog svetitelja u gornjim uglovima često slikaju Isus Hrist sa Jevanđeljem u ruci, kao i Bogorodica sa omoforom. Ovaj prizor videlo je nekoliko učesnika Sabora, te su Svetog Nikolu odmah oslobodili i vratili mu čin arhiepiskopa. Kao arhiepiskop u Miri Likijskoj pokazao se velikim prosvetiteljem i dobročiniteljem, pa su ga još za života ljudi smatrali za svetitelja. Preminuo je 343. godine. Vernici 19. decembra slave Svetog Nikolu.

Vizantijsko carstvo izgubilo je kontrolu nad velikim delom Male Azije posle poraza od Turaka 1071. godine. Hrišćani veruju da se Sveti Nikola u snu javio svešteniku iz Barija i naredio mu da njegove mošti prenese u ovo mesto u Italiji. Tako se 22. maj obeležava kao dan Prenosa moštiju Svetog Nikole.

AntimisPrva polovina 18. vekaFotografija Milorada Babića
Srebrna posuda za sveto miroPočetak 19. vekaFotografija Milorada Babića
Jevanđelje štampano u Moskvi1759. godinaFotografija Milorada Babića
Pribor za pričest bolesnikaKraj 18. ili početak 19. vekaFotografija Milorada Babića
Pentikostar štampan u Moskvi sa zapisom o početku gradnje crkve1731. godinaFotografija Milorada Babića
Pentikostar štampan u Moskvi sa zapisom o početku gradnje crkve1731. godinaFotografija Milorada Babića
Protokol starobanovačke crkve1851-1891Fotografija Milorada Babića
Protokol starobanovačke crkve1851-1891Fotografija Milorada Babića
Stara i nova crkvaOko 1895. godineHronika Starih Banovaca
Pogled na crkvuSajt Banovci.rs

Pojašnjenje arhitektonskih pojmova:

Apsida – Polukružni prostor koji je zasvođen polu-kupolom. Kod pravoslavnih hramova nalazi se na istočnoj strani i u njoj je smešten oltar.

Naos – Centralni, podužni prostor hrama u kojem se okupljaju vernici tokom službe. Drugačije se naziva brod, pa u skladu sa tim crkve mogu biti jednobrodne, trobrodne, petobrodne … Od oltarskog prostora odvojen je ikonostasom na istočnoj strani, a na zapadnoj strani povezan je sa pripratom.

Trem – Natkriveni prostor koji se nalazi na ulazu u objekat.

Pilastar – Četvrtasti stub ugrađen u zid fasade ili enterijera koji ima konstruktivnu i dekorativnu ulogu.

Kapitel – Gornji, najviši deo stuba, koji se naziva i glava stuba i nosi teret luka ili grede. Često je dekorativno obrađen.

Literatura:

M. Babić, P. Vukelić, S. Zorkić, Hronika Starih Banovaca, Sremska Mitrovica, 1989.

Zavod za zaštitu spomenika kulture Sremska Mitrovica, Studija zaštite nepokretnog kulturnog nasleđa za potrebe izrade prostornog plana opštine Stara Pazova, Sremska Mitrovica, 2007.

M. Babić, Crkva Svetog oca Nikolaja u Starim Banovcima, Stara Pazova, 2011.