Kulturno-Istorijski Spomenici

Crkva Svetog Nikole

Crkva Svetog Nikole u Surduku sagrađena je 1816. godine, na inicijativu i zalaganje prote Vasilija Nikolajevića. Današnjoj crkvi prethodila je građevina od pletera podignuta 1746. godine.

Arhitektura crkve

Na ovim prostorima, koji su nekada pripadali Austrougarskoj monarhiji, a koje je naseljavao srpski živalj, arhitektura pravoslavnih crkava oblikovana je pod uticajem kako vizantijskih tradicija, tako i preuzimanjem arhitektonskih obrazaca Zapadne Evrope. Tako se formirao specifičan tip crkvene arhitekture, poput pravoslavne crkve u Surduku, koji je karakterističan za područje Vojvodine, kao i za graditeljske prakse 18. i 19. veka. Može se primetiti da većina crkava na teritoriji naše opštine sledi sličan arhitektonski model.

Crkva je jednobrodna građevina koja ima apsidu, polukružnu oltarsku nišu, na istočnoj i zvonik na zapadnoj strani. Fasade su oživljene klasicističkim elementima i vertikalno podeljene pilastrima, plitkim četvrtastim polustubovima, koji se završavaju profilisanim jonskim kapitelima sa volutama. U zidnim površinama formiranim između masivnih pilastara na bočnim stranama građevine, nalaze se stepenasto usečene niše sa profilisanim lukovima, u kojima su smešteni polukružno završeni prozori. Fasada pročelja je raščlanjena je pilastrima sa jonskim kapitelima, a iznad ulaza dominira profilisan timpanon.

Unutrašnjost crkve

Drvorezbarske radove izveo je majstor Marko Vujatović iz Sremskih Karlovaca. Pevnice, stolove i dveri izradio je 1816, a ikonostas 1822. godine. Oltarska pregrada ima klasičnu koncepciju sa horizontalnom podelom u tri zone. Sadrži 39 ikona, koje su rad nepoznatog autora. Dekoracija ikonostasa svedena je na floralne i geometrijske motive. Na prestonim ikonama prikazane su stojeće figure Svetog Nikole, Bogorodice sa Hristom, Isusa Hrista i Svetog Jovana Krstitelja. Carske dveri oslikane su scenom Blagovesti, a južne i severne dveri likovima Svetog Stefana i Arhangela Mihaila. U zoni iznad nalaze se ikone sa scenama iz ciklusa Velikih praznika, kao i predstave Svete Trojice, dok su u najvišoj zoni raspoređene ikone oslikane stojećim figurama apostola i proroka, koje okružuju krst sa Raspećem Hristovim. Na svodu pored ikonostasa naslikane su u medaljonima sedeće figure jevanđelista. U crkvi se čuva ikona Svetog Nikole rad slikara zografa, koja je najverovatnije nastala u 18. veku.

Crkva Svetog Nikole proglašena je spomenikom kulture i evidentirana je kao kulturno dobro od značaja.

O Svetom Nikoli

Sveti Nikola rodio se u trećem veku u maloazijskom gradu Patra. Odrastao je u bogatoj, veoma religioznoj porodici i od ranog detinjstva posvetio se izučavanju hrišćanske vere. Kada su mu roditelji preminuli Nikola je nasleđeno bogatstvo podelio siromašnima. U želji da ostane anoniman, novac nije davao ljudima u ruke, već im je stavljao u džep da bi se iznenadili kada ga nađu. Upravo iz njegovog dobročinstva proistekla je legenda o Svetom Klausu, odnosno o Deda Mrazu koji bi uoči Božića deci ostavljao poklone u čarapi na ognjištu.

Sveti Nikola je nakon smrti svog strica Nikole Patarskog postao arhiepiskop Mire Likijske. Po crkvenom verovanju, bio je pozvan pred cara Konstantina na Vaseljenski sabor u Nikeji 325. godine. Branio je hrišćansku veru od jeresi, naročito arijanske, te je u toku rasprave ošamario svog protivnika Arija. Arije je bio jedan od sveštenika čije učenje o Hristu je proglašeno jeretičkim. Tvrdio je da Isus nije istiniti Bog, nego samo stvorenje Božije. Pod njegov uticaj pali su ne samo laici već i mnogi arhijereji i sveštenici. Postupak Svetog Nikole drugi arhiepiskopi smatrali su nedopustivim, te su ga razrešili čina episkopa i zatvorili u tamnicu. Tamo su se Svetom Nikoli javili Isus Hrist i Bogorodica, koji su mu pružili Jevanđelje i arhiepiskopski omofor. Upravo zbog tog verovanja se na ikonama ovog svetitelja u gornjim uglovima često slikaju Isus Hrist sa Jevanđeljem u ruci, kao i Bogorodica sa omoforom. Ovaj prizor videlo je nekoliko učesnika Sabora, te su Svetog Nikolu odmah oslobodili i vratili mu čin arhiepiskopa. Kao arhiepiskop u Miri Likijskoj pokazao se velikim prosvetiteljem i dobročiniteljem, pa su ga još za života ljudi smatrali za svetitelja. Preminuo je 343. godine. Vernici 19. decembra slave Svetog Nikolu.

Vizantijsko carstvo izgubilo je kontrolu nad velikim delom Male Azije posle poraza od Turaka 1071. godine. Hrišćani veruju da se Sveti Nikola u snu javio svešteniku iz Barija i naredio mu da njegove mošti prenese u ovo mesto u Italiji. Tako se 22. maj obeležava kao dan Prenosa moštiju Svetog Nikole.

Pojašnjenje arhitektonskih pojmova:

Apsida – Polukružni prostor koji je zasvođen polu-kupolom. Kod pravoslavnih hramova nalazi se na istočnoj strani i u njoj je smešten oltar.

Pilastar – Četvrtasti stub ugrađen u zid fasade ili enterijera koji ima konstruktivnu i dekorativnu ulogu.

Kapitel – Gornji, najviši deo stuba, koji se naziva i glava stuba i nosi teret luka ili grede. Često je dekorativno obrađen.

Timpanon – Trouglasta površina na pročelju i začelju građevine uokvirena horizontalnom gredom i kosim dvoslivnim krovom. Može se nalaziti i iznad vrata i prozora, a često je ukrašen plitkim reljefom, ali i skulpturama.

Literatura:

Zavod za zaštitu spomenika kulture Sremska Mitrovica, Studija zaštite nepokretnog kulturnog nasleđa za potrebe izrade prostornog plana opštine Stara Pazova, Sremska Mitrovica, 2007.