Kulturno-Istorijski Spomenici

Crkva Prenosa moštiju Svetog Nikole

Prva crkva u Vojki, sagrađena od tvrdog materijala, podignuta je 1727. godine. Njoj je prethodila crkva brvnara, a smatra se da je još u 16. veku u ovom mestu postojala crkva najverovatnije kao zemunica. U popisu iz 1732/1733. godine, koji je inicirao mitropolit Vićentije Jovanović, navodi se da su pravoslavni hramovi u Sremu siromašni, uglavnom građeni od dasaka ili pletera, a da jedino u mestu Vojki postoji crkva od tvrdog materijala opremljena potrebnim bogoslužbenim predmetima. Nalazila se preko puta današnje crkve.

Arhitektura crkve

Crkva Prenosa moštiju Svetog Nikole, koja danas krasi centar sela, izgrađena je 1857. godine. Na ovim prostorima, koji su nekada pripadali Austrougarskoj monarhiji, a koje je naseljavao srpski živalj, arhitektura pravoslavnih crkava oblikovana je pod uticajem vizantijskih tradicija i preuzimanjem arhitektonskih obrazaca Zapadne Evrope. Tako se formirao specifičan tip crkvene arhitekture, poput pravoslavne crkve u Vojki, koji je karakterističan za područje Vojvodine, kao i za graditeljske prakse 18. i 19. veka. Može se primetiti da većina crkava na teritoriji naše opštine sledi sličan arhitektonski model.

Crkva je jednobrodna građevina na čijoj se zapadnoj strani nalazi ulaz, nadvišen zvonikom, a na istočnoj strani je smeštena apsida, polukružna niša oltarskog prostora. Fasade su oživljene klasicističkim elementima i vertikalno podeljene pilastrima, plitkim četvrtastim polustubovima, koji se završavaju profilisanim kapitelima. U zidnim površinama formiranim između masivnih pilastara na bočnim stranama građevine, nalaze se stepenasto usečene niše u kojima su polukružno završeni prozori. Zapadnim pročeljem dominiraju četiri pilastra koja nose friz načinjen od triglifa i metopa. U metopama se nalazi ukras u obliku rozete, dok su triglifi dekorisani vertikalnim kanelurama. Iznad friza nalazi se timpanon, trougaoni zabat. Ulaz se nalazi u središtu pročelja, dok je u gornjoj zoni nadvišen polukružnim prozorom. Bočno od prozora su dve niše sa freskama Svetog Nikole i Arhangela Mihaila. Dvospratni zvonik ukrašen je pilastrima na uglovima i manjim pilastrima koji su pozicionirani između većih. Oni flankiraju plitku nišu u kojoj se nalazi prozorski otvor i sat. Krovni venac zvonika oslanja se na konzolice između kojih se nalaze rozete. Zvonik je pokriven baroknom kupom. Crkvena porta ograđena je zidanom ogradom čiju je izgradnju omogućio oficir austrijske vojske, Vojčan Trivun Vujin, 1885. godine.

Tokom Drugog svetskog rata porušena je kapela sagrađena u isto vreme kad i današnja crkva, a koja se nalazila na mestu stare crkve. Nemačke porodice iz Vojke, Helerman i Volf, sprečile su veće stradanje i rušenje velike crkve.

Unutrašnjost crkve

Unutrašnjost hrama Prenosa moštiju Svetog Nikole ističe se po lepoti i stilskoj usaglašenosti drvorezbarije. Postoje oprečna mišljenja oko autorstva rezbarije ikonostasa. Istoričarka umetnosti Gordana Prica 1969. godine pripisala je radove umetniku Georgiju Deviću. Prema mišljenju istoričarke umetnosti Mirjane Lesek iz 1979. godine drvorezbarija se vezuje za

umetnika Eduarda Vladarša. Ikonostas klasične koncepcije sa tri nivoa horizontalne zone, tronovi, stolovi, pevnice, predstavljaju stilsku celinu u čijoj dekoraciji preovlađuju kanelovani stubovi koji se završavaju korintskim kapitelom, kao i motivi cveća, listova, grančica i školjki.

Ikone na oltarskoj pregradi oslikao je 1859. godine slikar Pavle Čortanović, koji je slikarstvo učio od svog oca, umetnika Petra Čortanovića, a dodatno obrazovanje stekao je u Beču. Veruje se da je Petar nadgledao radove na oslikavanju ikonostasa. Raspored ikona na ikonostasu ne odstupa od ustaljenih pravoslavnih kanona. Na prestonim ikonama prikazane su figure Isusa Hrista, Presvete Bogorodice, Svetog Jovana Krstitelja i Svetog Nikole, hramovnog zaštitnika. Na glavnim carskim dverima nalazi se scena Blagovesti nadvišena Tajnom večerom u medaljonu, dok su na bočnim dverima prikazani Arhangel Mihailo i Sveti Stefan. Iznad bočnih dveri su scene iz Bogorodičinog života Rođenje i Uspenje. U drugoj zoni nalaze se ikone sa predstavama iz ciklusa Velikih praznika, dok se u središtu nalazi ikona Krunisanja Bogorodice. U trećoj zoni smeštene su stojeće figure apostola, figure Bogorodice i Jovana Bogoslova, ikona sa predstavom Skidanja sa krsta, a na samom vrhu predstavljeno je Raspeće Isusa Hrista.

Freskopisanje hrama rađeno je 1989. godine. Zidovi crkve oslikani su tako da oponašaju izgled belo-sivog mermera. Na svodu iznad oltara je oslikan Sveti Duh u vidu goluba, a ispod Njega su u polukrugu sveta Tri Jerarha. Iznad muškog dela crkve, na jednoj strani je sveti Simeon Mirotočivi, a na drugoj Sveti Stefan Štiljanović. Na središnjem svodu proporcionalno je naslikana kupola koju drže četiri anđela. Pri dnu kupole u medaljonima su naslikani likovi svetih: Kneza Lazara, Despota Jovana Brankovića, Kralja Milutina, Vladike Maksima, Atanasija Velikog, Stefana Prvovenčanog, Despota Stefana Lazarevića, Stefana Dečanskog i Cara Uroša. Iznad ženskog dela crkve sa jedne strane je freska Svete Petke, a sa druge je Majka Angelina.

Crkva Prenosa moštiju Svetog Nikole proglašena je spomenikom kulture i evidentirana je kao kulturno dobro od značaja.

O Svetom Nikoli

Sveti Nikola rodio se u trećem veku u maloazijskom gradu Patra. Odrastao je u bogatoj, veoma religioznoj porodici i od ranog detinjstva posvetio se izučavanju hrišćanske vere. Kada su mu roditelji preminuli Nikola je nasleđeno bogatstvo podelio siromašnima. U želji da ostane anoniman, novac nije davao ljudima u ruke, već im je stavljao u džep da bi se iznenadili kada ga nađu. Upravo iz njegovog dobročinstva proistekla je legenda o Svetom Klausu, odnosno o Deda Mrazu koji bi uoči Božića deci ostavljao poklone u čarapi na ognjištu.

Sveti Nikola je nakon smrti svog strica Nikole Patarskog postao arhiepiskop Mire Likijske. Po crkvenom verovanju, bio je pozvan pred cara Konstantina na Vaseljenski sabor u Nikeji 325. godine. Branio je hrišćansku veru od jeresi, naročito arijanske, te je u toku rasprave ošamario svog protivnika Arija. Arije je bio jedan od sveštenika čije učenje o Hristu je proglašeno jeretičkim. Tvrdio je da Isus nije istiniti Bog, nego samo stvorenje Božije. Pod njegov uticaj pali su ne samo laici već i mnogi arhijereji i sveštenici. Postupak Svetog Nikole drugi arhiepiskopi smatrali su nedopustivim, te su ga razrešili čina episkopa i zatvorili u tamnicu. Tamo su se Svetom Nikoli javili Isus Hrist i Bogorodica, koji su mu pružili Jevanđelje i arhiepiskopski omofor. Upravo zbog tog verovanja se na ikonama ovog svetitelja u gornjim uglovima često slikaju Isus Hrist sa Jevanđeljem u ruci, kao i Bogorodica sa omoforom. Ovaj prizor videlo je nekoliko učesnika Sabora, te su Svetog Nikolu odmah oslobodili i vratili mu čin arhiepiskopa. Kao arhiepiskop u Miri Likijskoj pokazao se velikim prosvetiteljem i dobročiniteljem, pa su ga još za života ljudi smatrali za svetitelja. Preminuo je 343. godine. Vernici 19. decembra slave Svetog Nikolu.

Vizantijsko carstvo izgubilo je kontrolu nad velikim delom Male Azije posle poraza od Turaka 1071. godine. Hrišćani veruju da se Sveti Nikola u snu javio svešteniku iz Barija i naredio mu da njegove mošti prenese u ovo mesto u Italiji. Tako se 22. maj obeležava kao dan Prenosa moštiju Svetog Nikole.

Slava Sveti NikolaDruga polovina 20. vekaSajt Vojačka zvona www.vojackazvona.etik.rs
Crkva Prenosa moštiju Svetog NikoleDruga polovina 20. vekaSajt Vojačka zvona www.vojackazvona.etik.rs
Božićno jahanjeDruga polovina 20. vekaSajt Vojačka zvona www.vojackazvona.etik.rs
LitijaDruga polovina 20. vekaSajt Vojačka zvona www.vojackazvona.etik.rs
Ispred crkveDruga polovina 20. vekaSajt Vojačka zvona www.vojackazvona.etik.rs

Pojašnjenje arhitektonskih pojmova:

Apsida – Polukružni prostor koji je zasvođen polu-kupolom. Kod pravoslavnih hramova nalazi se na istočnoj strani i u njoj je smešten oltar.

Pilastar – Četvrtasti stub ugrađen u zid fasade ili enterijera koji ima konstruktivnu i dekorativnu ulogu.

Kapitel – Gornji, najviši deo stuba, koji se naziva i glava stuba i nosi teret luka ili grede. Često je dekorativno obrađen.

Timpanon – Trouglasta površina na pročelju i začelju građevine uokvirena horizontalnom gredom i kosim dvoslivnim krovom. Može se nalaziti i iznad vrata i prozora, a često je ukrašen plitkim reljefom, ali i skulpturama. 

Rozeta – Arhitektonski element kružnog oblika sa stilizovanim floralnim motivima.

Friz – Horizontalni arhitektonski element koji se oslanja na stubove ili pilastre, a može biti ravan ili dekorisan reljefom.

Metopa – Deo friza kojeg čini ukrašena ploča.

Literatura:

S. Grujić, sajt Vojačka zvona www.vojackazvona.etik.rs

R. Sandić, Crkva u Vojki, Stara Pazova, 2007.

Zavod za zaštitu spomenika kulture Sremska Mitrovica, Studija zaštite nepokretnog kulturnog nasleđa za potrebe izrade koncepta plana generalne regulacije naselja Vojka, Sremska Mitrovica, 2013.